home
user-header

                        
                        
Дьоллоох оҕо саас аргыһа [Саввин Алексей Петрович сырдык кэриэhигэр]
15 марта 2016 г., 11:23 692

 

Бүгүн кулун тутар 15 күнүгэр Өлүөскэбит күн сириттэн барбыта номнуо биир сылын туола охсор...

 

 * * *

Хас биирдии киһи оҕо сааһагар чугас доҕордоох буолар. Дьолоох оҕо саас уонна ол кэмнээҕи чугас доҕор ситимнэрэ арахсыбакка сырдык өйдөбүл буолан өйгөр-санааҕар хаалан хаалар. Оҕо саас доҕордоһуута – сырдык, ыраас. Кинилиин бииргэ үөрэммитин, оонньообутккун, мэниктээбиккин, ону-маны айбытын-талбытын биир эмэ кэмҥэ санаан түгэҕиттэн күөрэйэн кэлэн долгутар, ол кэм ахтылҕанын күүһуүрдэр. Дьэ ити түгэҥҥэ оҕо сааһын доҕорун кытта көрсөн ирэ-хоро кэпсэтиэххин баҕараҕын, ол кэмҥэ тарҕаммыт музыканан доҕуһуоллатан саһарбыт хаартыскалары көрөн күлсэ-күлсэ сэһэргэһиэх санаан киирэр. Ол гынан баран аныгы олох сиэринэн ыллын да телефоннуур санааттан туттунаҕын, - ээ, чэ, күннээҕи үлэ-хамнас, дьиэ-уот түбүгэр сылдьар киһиэхэ эрийэн мэһэйдиэм дуо диэн тохтуугун. Хаһан эмэ түгэн көстөр ини, – дии саныыгын. Ол гынан күн-дьыл биллибэккэ, хас-да сыл элэс гынан ааһан хаалбытын билбэккэ хаалаҕын. 
Мин, оҕо сааһым доҕорун Саввин Алексей (Өлүөскэ, Савинко) туһунан быһыта-орута да буоллар, борустуойдук официальнайа суохтук ахтан аһарыахпын баҕарабын.


Бастакы билсии


Мин 1979 сыллахха дьоммун кытта Победаттан көһөн кэлбиппит. Онно мин Чөркөөх орто осуолатыгар 2-с кылааска үөрэнэ кэлбилбитим. Саҥа оскуола, саҥа кылаас, саҥа оҕолор, мин паартаҕа соҕотоҕун олоробун. Учууталым эн дьукааҕын ыалдьа сытар, хойут кэлиэ диир. Биир күн киһим кэлбит, кылааска киирэн иһэн сырдык харахтаах, улахан, квадраттыҥы төбөлөөх уол олорор эбит. Серьезнайа-дьоһуна диэн сүрдээх, учуутал тугу кэпсиирин болҕомтолоохтук истэр. Ол гынан баран ити курдук улаханнык чугаһаспакка эрэ 5-с кылааска диэри үөрэммиппит.

 

 

Охсуһуу


1981 с. 4-с кылаас. Кыһын. Үөрэнэр оскуолабыт спортзала уонна сорох өттө сууллар туруктаах буолан иккис сменаҕа үөрэнэбит. Күнүс икки чаастан үөрэнэбит, сотору буолан баран хараҥарар, лаампа уотугар бүдк-бадыкка уруоктарбыт буолаллар. Биирдэ перемена кэннигэр уолаттар миигин туох эрэ дьээбэлээн, хаадьылаан турдулар, дьэ уонна куоттулар. Паарта быыһынан куотан эрэр дьону икки илиибинэн остуоллартан тирэнэн баран тэбэн саайдым да биир киһини таптым. Онтукам Өлүөскэ эбит. Киһим ойон турда да кырбаан кэбистэ. Мин кыайтарбыт киһи паартаҕа умса туһэ сытан ытаан бөҕө. Онтон уолаттарым иэстэс, өссө охсус диэн киксэрэн биэрдилэр. Өлүөскэм дуоска инникэр турар, мин кыһыйбыт-абарбыт киһи утары хааман тиийдим. Киһим арай охсуһар санаата суох, көрөн баран турар. Кэннибэр – саай, саай диэн хаһытастылар, мин ыллым да оҕустум. Өлүөскэм иһин туттан баран олорунан кэбистэ. Перемена бүттэ диэн чуораан тыаһаата, мин олорор паартам диэки бардым, арай кыайдым-хоттум, иэстэстим диэн үөрбэппин. Охсуһар санаата суох киһини таах сибиэ эчэттим диэн ытырыктата санаатым, суобаһым оонньуур.

 

Доҕордоһуу саҕаланар


1982 с. 5-с кылаас. Кыһын. Кэпсээбитим курдук үстэн тахса сыл тухары кылааспар кими да кытта чугатык доҕордоспокко бииргэ үөрэнэн кэлбитим. Биллэн туран бииргэ оонньуур, мэниктиир этибит даҕаны, истиҥ табаарыс диэн суоҕа, оччолорго толкуйдуурбунан чугас доҕор баар да буолуохтаах диэн өйдөбүл суоҕа. Ол сыл республикаҕа «Моя Родина СССР» диэн уруһуй конкурсугар бастаан «Орленок» пионерскай лааҕырга путевканан сынньанан кэлбитим. Онтон төннөн баран лааҕырбын ахтабын, уруоктар хаһан бутэллэрин кэтэһэбин. Арай уруок кэмигэр Өлүөскэ миигин үөрэтэрдии көрөн баран олорор буолааччы, переменаҕа кэлэн ону-маны кэпсэтэ сатыыр. Онтон сыыйа бииргэ уруоктар икки ардыларыгар оскуола буфетыгар, чугас турар маҕаьыыҥҥа кэмпиэт-сакалаат атыылаһа барар буолбуппут. Уруоктар кэннилэриттэн дьиэбитигэр аргыстаһан барабыт. Саас буолуута, эрэһиинэ саппыкылаах чалбах кэһэбит, ууллубут хаар сүүргэр хатырык хараабыл ыытабыт. Онтон ыла уу тэстибэт табаарыстыы буолбуппут.

 

Динозавр сымыыта


1983 с. Ыам ыйа. Биир күн музей таһыгар кумах аҕалан куппутарыттан рогатканан ытарбытыгар анаан «аммачый» хомуйа сылдьабыт. Сотору буолаат, мөкүчук балачча удахан таас булан ыллыбыт, быһыытынан арай сымыыт курдук. Кытыытынан ойдуулаах, ол өттүнэн снаабытыгар сымыыт араҕаһын курдук баар. Ээ, дьэ, бу таастыйбыт динозавр сымыыта дии – диэн өй киирдэ, бээ эрэ, онтон динозавр улахан буолааччы дии? «Легенда о динозавре» киинэҕэ улахан этэ буолбат дуо? Оччоҕо бы кыра динозавр киэнэ буолуохтаах, баҕар археопикс, птеродактиль буолуо, - диэн сабаҕалаатыбыт. Булумньубутун туппутунан биология учууталыгар, кылааспыт салачаачытыгар Раиса Егоровнаҕа дьиэтигэр бардыбыт. Учууталбыт үөрэ-көтө көрүстэ, «сымыыппытын» көрөн сөхтө-махтайда. Кырдьык таастыйбыт динозавр сымыытыгар майгынныыр эбит диэтэ. Сайын куоракка биология институтугар киллэрэн экпертизаҕа биэриэм диэн биһигини үөртэ. Ити кэннэ биһиги фантазия бөҕөтө. Арай кырдьык динозавр сымыыта буоллун? Наукаҕа биллибэт динозавр сымыыта буоллун? Оо төһө эрэ үчүгэй, оччоҕо биһиги туһунан «Наука и жизнь» сурунаалга суруйуохтара «Очевидно невероятное» передачаҕа көстүөхпут диэн оҥорон көрөбүт. Биллэн турар ити таас динозавр сымыыта буолара саарбах этэ, ол гынан баран биһиги билиигэ тардыһарбыт бэрт буолан ол-бу саҥаны була-тала сатыырбыт.


«Савинко»


Биир кэнҥэ Өлүөскэҕэ Савинко диэн аат иҥэн хаалбыта. Оччолорго биһиги телевизорбытыга биир эрэ канал көстөр буолара, билиҥҥи курдук спутник, кабель нөҥүө сүүһүнэн талбыт каналгын көбөккүн. Телевизорга киинэ көстөр буоллаҕына киэһэ дэриэбинэ барыта чуумпурар, таһырдьа киһи-сүөһү аҕыйыыр. Ол курдук биирдэ «Синдикат-2» диэн революция биир кыттыылааҕа, эсердэр лидердарын Борис Савинков туһунан элбэх сериялаах киинэ көстүбүтэ. Онтон ыла оскуоланы бүтэриэхпитигэр дылы Алексейы «Савинко» диэн ааттаан ыҥырар этибит. Улахан кылааска сылдьан бииргэ үөрэнээчилэрэ син өйдөнөммүт хайа муҥун хос аатынан ыҥыра сылдьыахпытый диэн дьиҥнээх аатынан ыҥыран көннөрүнэр этибит. Ону Өлүөскэбит Савинко да диэн, онно кыһаллыбаппын диирэ.

 

Ракета


1985 с. Ыам ыйа. Биһиги Сэбиэскэй Союз оҕолоро элбэхтик ааҕарбыт, ону-маны тобкуйдаан айарбыт элбэх буолара. Сорох-сорох дьарыкпыт кутталлаах да соҕус этэ. Миэхэ дьоннорум элбэх техникаҕ сыһыаннаах суранаал суруттараллар этэ. Онно ракета моделын хайдах оҥорор туһунан тахсыбыт этэ. Ол гынан баран ити оҥоһук биһиэхэ суох материалынан хомуллар этэ, онтон биһиги Өлүөскэлиин ракета оҥорон көтүтэр баҕабыт баһаам. Ыллыбыт да туох баарынан оҥорон бардыбыт. Алюминий хааллыгы эрбээн ракета корпуһун оҥордубут, маһы кыһан обтекатель саайдыбыт, картонунан стабилизатор оҥорон сыһыардыбыт. Өлүөскэм ракета уматыгар дымнай буорах, эргэ срога тахсыбыт саа ботуруонун булла. Булбут буорахпытынан ракетабытын ииттибит. Свалкаҕа тиийэн сөптөөх сири булан ракетабытын туруордубут, испиискэ мастарын кэчигирэччи ууран бикфордов шнур курдук оҥордубут. Дьэ уматан баран ыраах куоттубут уонна кэтэһэн турдубут. Били шнурнбут умайара эчи өрун. Дьэ буорахпыт эһиннэ, ракетабыт үөһээ да үөһээ көтөн таҕыста. Биһиги ураатааһын бөҕө, үөрэммит өрө ыстаҥалаатыбыт, күллүбүт саллыбыт. 
Ракета көтүппүт күммүт кэлин чаҕылхай өйдөбүл буолан хаалбыта, хойуккааҥҥа дылы бу түгэни саныырбыт ахтарбыт, бэл диэтэр Өлүөскэ бу туһунан хоһоон суруйбута.

 

Телескоп


1987 сыл. Эргэ оскуолаҕа «хараҥа хос» диэн ааттаах история кабинета баар этэ. Ол кабинет аттыгар ол-бу оскуола5а наадалаах малы уурарга анаан подсобка баар этэ. Онно аппаратура, музыкальнай инстуменнары игин уурар буолаллара. Арай биирдэ Өлүөскэлиин ол хоһу бэрийэргэ көмөлөһө сылдьан биир хара мас дьааһык үөһээ полкаҕа турарын турарын арыйан көрдүбүт. Ол иһигэр телескоп баарын көрөн оскуола завхоһуттан көҥүллэтэн дьиэбитигэр уларсык илдьэ бардыбыт. Урут «Астрономия» диэн оскуолаҕа туспа предмет баара, ол учебнигин биһиги кыра кылааска эрдэ ааҕаммыт, халлаан картатынан сатаан туттабыт. Халлаан эттиктэрин кэтээн көрөбүт. Саамай үчүгэйдик, чугас буолан Ый көстөр. Муоралара, кратердара, хайалара адьас хартыынаҕа баар курдук көстер. Юпитер планета икки курдаах таблетка курдук көстөр, тула түөрт спутнига кэчигирэһэн тураллар. Бу телескоппутун бэркэ диэн харыстаан бэйэ-бэйэбитигэр уларса сылдьан халлааны кэтээн көрөрбүт. Туох эрэ күндү мал курдук саныырбыт. Ардыгар дьиэ үрдүгэр таһааран дэриэбинэбитигэр ким ханна сылдьарын чугаһатан көрөрбүт. Үөрэх бүтүүтүн саҕана телескоппутун оскуолабытыгар төннөрбүппүт. 
1989 сыл күһүнүгэр саҥа оскуола үлэҕэ киирэн эрэр этэ. Ол кэмҥэ биһиги Өлүөскэлиин армияҕа бараары сылдьар дьон иччитэхсийбит эргэ оскуолабытыгар киирэммит үөрэммит кылаастарбытын кэрийбиппит. Ыһыллыбыт бөх быыһыгар урут үөрэммит тэтэрээттэрбитин булан күө-дьаа буолбуппут. Онтон урукку физика кабинетыттан таастара үнтү сынньыллыбыт, хомуруйбут телескоппутун булан ылан дэлби хараастыбыппыт, аһыйбыппыт.

 

«Письмо из будущего»


Биир бириэмэҕэ Алексей дьоно Победаҕа көспүттэрэ. Доҕорбун олус диэн ахтарым, соҕотохсуйарым. Ол саҕана сотовай телефон да, интернет игин суох. Икки көстөөх сиргэ турар Победа дэриэбинэтэ балай да ыраах курдук. Ити кки ардыгар бэйэ-бэйэбитигэр сурук суруйабыт. Суруктарбыт почтанан санаабытыгар өр баҕайы айанныыллар. Почтальон аҕалбыт хаһыаттарын быыстарыгар Өлүөскэ суругун буллахпына улахан үөрүү-бырааһынньык. Биир эмэ чиэппэргэ табаарыһым Чөркөөх оскуолатыгар, кылааспытыгар төптөрү үөрэнэ кэлбит буолар. Дьэ онно санаабар күн сырдаабыт курдук буолара, эмиэ бииргэ оонньуубут, арахсыспат аргыс буолан сылдьарбыт.
Биһиги саҕана научнай фантастика тарҕаммыт кэмэ этэ. Телевизорга «Приключения Электроника», «Гостья из будущего» курдук киинэлэр көстөллөрө, библиотекаҕа даҕаны фантастика жанрдаах киниэгэ-сурунаал элбэҕэ. Оннук фантастиканан үлүһүйэ сылдьан табаарыспын дьээбэлиэх санаам кэллэ. Уонна Өлүөскэҕэ бэрт дьикти ис хоһоонноох суругу суруйан баран почтанан ыытан кэбистим. Суругум ис хоһооно диэн «письмо из будущего», ол эбэтэр 2060 сыллаахтан Алеша өссө төрүү илик оҕото сурук суруйан ыыппыт диэн. Ол сурукка мин эн төрөппүт уолаҕынаҕын, аатым Максим диэн, космическай лифт инженерабын, куоракка олоробун диэн суруллубута. Уонна Өлүөскэ инникитин ойуулаан: эн биллэр суруйааччы буолуон уонна 60 сааскар дылы олоруон диэн суруйбуттаахпын. 
Аҕыйах хонон баран оскуолаҕа тиийбиппэр киһим ыҥыран ылан баран: - тоҕо ол бу араас суругу киһиэхэ суруйаҕын? - диэн сөбүлээбэтэҕин биллэрдэ. Мин мэлдьэһэ стаан баран билинним, уонна бу фантазия суругу тугун сөбүлээбэтин диэн ыйыттым. Киһим: - Барыта үчүгэй, интириэһинэй, ол гынан баран киһи санаатын көтөҕөн саатар 80 сааскар дылы олоруон диэн суруйуон этэ буоллаҕа! – диэбиттээх. 
Билигин санаатахпына Өлүөскэ ол саҕаттан олоххо-сырдыкка тардыһыылаах, олоҕу таптыыр, уһун дьолоох олоҕу олоруон баҕалаах эбит. Доҕорум барахсан олоҕуттан эрдэ барбыта олус хомолтолоох. Төһө да кэлиҥҥи сылларга тэйсии барбытын иһин, биирдэ эмэ сыл баһыгар атаҕар көрүстэхпитинэ хаһан эмэ наҕыллык бииргэ олорон, ааспыты-буолбуту ахтан-санаан, урукку истэр музыкабыт записьтарын холбоон, эргэ хаартыскалары көрөн, биир эмэ киэһэ оҕо сааспытыгар төннүбүт курдук сананыахпыт диэн баҕа санаалаах этибит. Ол гынан баран дьылҕа хаан атыннык быһаардаҕа.

Избранное
  • 15 марта 2016 г., 13:35
    Tat-Yana   Пожаловаться

    бэрт ба5айы ахтыы... Черкее5у олох харахпар уруьууйдаан кердум дьи) бэрт наьаа учугэйдик билэр дойдум диэбэтэрбин да.

    Алексей ыал буолан, о5о-уруу, кэннигэр кэскил хаалларбыта дуо?

  • 16 марта 2016 г., 13:21
    yakutyakutov   Пожаловаться

    Победа5а биир дьиэ5э соседтыы олорбуппут. Мин тереебут куммэр хоьоон суруйан бэлэхтээбитэ, оччолортон хоьоон суруйар эбит этэ. Сыалай биир уопсай тэтэрээт толору хоьоон, ону аахтара биэрбитэ. Айы5аны, тереебут дойдутун игин бэркэ хоьуйан суруйбутун ейдеен хаалбыппын. Иккиэн массыына иьигэр олорон гитаралыыр этбит.

  • 16 марта 2016 г., 15:15
    gtnhj   Пожаловаться

    Юрка, дорообо! Бу Олуэскэ быраата Миисик Саабын суруйабын. Наhаа учуой ахтыы суруйбуккун, особенно ракета туhунан, кыра эрдэхпиттэн ол кэпсээни истэрим.

Чтобы оставить комментарий, вам нужно авторизоваться
с помощью аккаунта в соц.сети
Включите премодерацию комментариев
Все комментарии к этому посту будут опубликованы только после вашего подтверждения. Подробнее о премодерации